Informacje o polityce i praktykachZwalczanie uzależnienia od opioidów

icon opioids

Problematyka

Chociaż poziom rozpowszechnienia uzależnienia od opioidów wśród dorosłych Europejczyków jest niski i różny w poszczególnych państwach, to jednak wiąże się ono z nieproporcjonalnie wysokim poziomem problemów związanych z używaniem narkotyków, w tym chorobami zakaźnymi i innymi problemami zdrowotnymi, umieralnością, bezrobociem, przestępczością, bezdomnością i wykluczeniem społecznym. Używanie heroiny nadal wprawdzie stanowi główny problem w wielu europejskich państwach, coraz częściej jednak odnotowuje się również używanie opioidów syntetycznych, które w niektórych państwach obecnie stanowi główny problem.

Możliwe sposoby reagowania

  • Interwencje farmakologiczne, takie jak substytucja opiatowa, przeważnie z użyciem metadonu lub buprenorfiny. W przypadku osób „odpornych” na inne formy substytucji opiatowej przydatna może okazać się terapia heroiną.
  • Interwencje behawioralne i psychospołeczne ukierunkowane na psychologiczne i społeczne aspekty używania narkotyków, w tym krótkie interwencje, zorganizowane terapie psychologiczne, interwencje motywacyjne, system gratyfikacji i kar oraz behawioralna terapia w parach. Tego rodzaju interwencje często stosuje się w połączeniu z interwencjami farmakologicznymi.
  • Rehabilitacja w ośrodku zamkniętym oznacza pozostawanie w ośrodku leczenia uzależnień i objęcie zorganizowanym programie planowania opieki obejmującym interwencje medyczne, terapeutyczne i innego rodzaju działania. Podejście to jest odpowiednie w przypadku pacjentów o średnich i wysokich potrzebach.
  • Grupy samopomocy i grupy wsparcia uczą technik poznawczych, behawioralnych i technik samopomocy bez korzystania z formalnej pomocy profesjonalnej.
  • Usługi wspierające wychodzenie z nałogu / reintegrację, na przykład wsparcie w zakresie zatrudnienia i pomoc w sprawach mieszkaniowych.

Skuteczne, długoterminowe leczenie uzależnienia od opioidów często wymaga wielu okresów leczenia i połączenia reakcji. Istotne znaczenie będą miały również interwencje ukierunkowane na redukcję szkód, poprawę zdrowia psychicznego oraz innego rodzaju usługi mające na celu przezwyciężenie współwystępujących problemów w zakresie zdrowia psychicznego i fizycznego.

Sytuacja w Europie

  • Osoby używające opioidów nadal stanowią największą grupę poddaną specjalistycznemu leczeniu uzależnienia od narkotyków w Europie. Występują jednak różnice między poszczególnymi państwami. Różnice te odzwierciedlają odmienne rozpowszechnienie, ale również inne ukierunkowanie systemów leczenia uzależnienia od narkotyków.
  • Najpopularniejszą metodą leczenie jest substytucja opiatowa, przeważnie stosowana w warunkach ambulatoryjnych. W Europie w ramach substytucji opiatowej najczęściej stosuje się metadon (63 %) i buprenorfinę (35 %). Szacuje się, że łącznie około 50 % osób uzależnionych od opioidów poddaje się określonej substytucji opiatowej, liczba takich osób różni się jednak znacznie w poszczególnych państwach.
  • Chociaż wszystkie europejskie państwa zapewniają pewną formę leczenia w ośrodkach zamkniętych, to jednak poziom stosowania takiego leczenia znacznie się różni.

Podsumowanie dostępnych dowodów

Leczenie uzależnienia od opioidów

Możliwy sposób reagowania Jakość dowodów

Substytucja opiatowa zapewnia ciągłość leczenia, ogranicza nielegalne używanie opioidów, liczbę powiązanych zachowań ryzykownych i wskaźnik umieralności, a także skutkuje poprawą zdrowia psychicznego. Skutki substytucji można wzmocnić, udzielając wsparcia psychospołecznego.

dowody wyższej jakości

Zarówno metadon, jak i buprenorfina to zalecane produkty lecznicze do stosowania w długoterminowym farmakologicznym leczeniu podtrzymującym. 

dowody wyższej jakości

Większość osób w pierwszych tygodniach leczenia stosuje metadon, a nie buprenorfinę.

dowody wyższej jakości

Ustalono, że leczenie heroiną jest skuteczne wśród osób od wielu lat używających opioidów, które nie wykazywały poprawy po leczeniu metadonem.

dowody wyższej jakości

Leczenie metadonem lub buprenorfiną to skuteczne metody leczenia wśród osób uzależnionych od leków opioidowych.

dowody średniej jakości

Zdecydowanie zaleca się, aby kobiety ciężarne uzależnione od opioidów zamiast detoksykacji stosowały substytucję opiatową. Same interwencje psychospołeczne nie przynoszą poprawy wyników związanych z używaniem opioidów ani wyników położniczych.

dowody średniej jakości

W przypadku wskazania detoksykacji należy stosować coraz mniejsze dawki metadonu lub buprenorfiny w połączeniu z interwencjami psychospołecznymi. 

dowody wyższej jakości

Detoksykacja z zastosowaniem agonistów receptorów α2-adrenergiczne (np. klonidyny) również jest skuteczna, przy czym metadon ma mniej niepożądanych skutków.

dowody średniej jakości

Zasadniczo nie zaleca się stosowania naltreksonu w celu uniknięcia nawrotu uzależnienia, z wyjątkiem sytuacji, w których nawrót uzależnienia miałby poważne, bezpośrednie konsekwencje.

dowody średniej jakości

Stosowanie metody leczenia opartej na zachętach (system gratyfikacji i kar) wobec osób używających narkotyków i zapewnianie takim osobom zatrudnienia przyczynia się do poprawy ich sytuacji społecznej.

dowody średniej jakości

Klucz

  • speedometer at highDowody wyższej jakości— co najmniej jeden aktualny systematyczny przegląd, obejmujący wysokiej jakości podstawowe badania ze spójnymi wynikami. Dowody potwierdzają słuszność rzeczonych interwencji w kontekście, w którym je oceniono.
  • speedometer at mediumDowody średniej jakości— co najmniej jeden aktualny systematyczny przegląd, obejmujący szereg podstawowych badań, których jakość jest co najmniej średnia i których wyniki są zasadniczo spójne. Dowody wskazują na to, że przedmiotowe interwencje prawdopodobnie będą pomocne w kontekście, w którym je oceniono, ale zaleca się przeprowadzenie dalszych ocen.
  • speedometer at lowDowody niższej jakośc— w przypadku pewnych podstawowych badań, których jakość jest wysoka lub średnia, ale niedostępne są przeglądy LUB przeglądy dają niespójne wyniki. Liczba dowodów jest obecnie ograniczona, ale istniejące dowody są obiecujące. Oznacza to, że może warto rozważyć przedmiotowe interwencje, szczególnie w kontekście poszerzania zakresu usług w celu rozwiązywania kwestii nowych lub niezaspokojonych potrzeb, ale interwencje te należy poddać ocenie.

Konsekwencje dla polityki i praktyki

Podstawy

  • Podstawową formą interwencji jest substytucja opiatowa w połączeniu z terapią psychospołeczną. Tego rodzaju interwencja skutecznie ogranicza liczbę przypadków nielegalnego używania opioidów, przenoszenia chorób zakaźnych, przedawkowania narkotyków i popełnianych przestępstw.
  • Substytucję opiatową można przeprowadzać z użyciem różnych produktów leczniczych. Wybory terapeutyczne muszą opierać się na indywidualnych potrzebach i rozmowach z pacjentami oraz muszą podlegać regularnemu przeglądowi.
  • Leczenie psychospołeczne w ośrodkach zamkniętych ukierunkowane na abstynencję może przynosić pożądane efekty w przypadku niektórych osób uzależnionych od opioidów, pod warunkiem że nie rezygnują one z leczenia. Ta forma leczenia generuje jednak stosunkowo wysokie koszty i często wiąże się z wysokim wskaźnikiem nawrotu uzależnienia, czemu towarzyszy podwyższone ryzyko przedawkowania ze skutkiem śmiertelnym. Istotne znaczenie ma odpowiedni dobór pacjentów i zarządzanie oraz wsparcie w przypadku nawrotu uzależnienia.

Możliwości

  • Optymalizacja świadczenia usługi: ważna jest jakość zapewnionego leczenia, w szczególności kluczowe znaczenie mają odpowiednie dawki produktów leczniczych stosowanych w ramach substytucji opiatowej i ciągłość leczenia. Zwiększenie dostępu do substytucji opiatowej powinno pozostać priorytetem w zakresie zdrowia publicznego w państwach, w których dostępność tej metody spada poniżej zalecanych poziomów.
  • W przypadkach, w których dostępność leczenia z zastosowaniem substytucji opiatowej jest odpowiednia, a wiele osób objętych tym leczeniem od wielu lat znajduje się pod odpowiednią opieką, konieczny może być większy nacisk na reintegrację społeczną, w tym na zatrudnienie. Konieczne może okazać się również ponowne rozważenie kwestii, jakie są odpowiednie indywidualne cele terapeutyczne w przypadku poszczególnych osób, oraz w stosownych przypadkach promowanie wychodzenia z nałogu.

Luki

  • Placówki leczące uzależnienia powinny zwracać baczną uwagę na przypadki osób rozpoczynających leczenie, które używają opioidów innych niż heroina oraz na przypadku używania wielu substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu i tytoniu.
  • Dostępność usług na odpowiednim poziomie będzie zależała od stopnia poinformowania o potrzebach w zakresie leczenia.

 

Explore all resources in the Best practice portal

Collaborations and partnerships in best practice

logo of the cochrane collaboration  grade logo   grade logo  Health Evidence Network, WHO Europe