Informacje o polityce i praktykachOgraniczenie rozprzestrzeniania wirusa HIV, wirusowego zapalenia wątroby i innych chorób związanych z przyjmowaniem narkotyków drogą iniekcji ikona strzykawki

icon needle

Problematyka

Dzielenie się sprzętem do przyjmowania narkotyków drogą iniekcji zwiększa ryzyko przenoszenia zakażeń krwiopochodnych, takich jak ludzki wirus niedoboru odporności (HIV) i wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, oraz ryzyko zakażenia tymi wirusami. W przeszłości interwencje skierowane do osób  przyjmujących narkotyki drogą iniekcji – przede wszystkim substytucja opiatowa, program wymiany igieł i strzykawek oraz programy redukcji szkód mające na celu ograniczenie liczby ryzykownych zachowań – koncentrowały się głównie na ograniczeniu przenoszenia wirusa HIV. O powodzeniu tych środków może świadczyć niski procent przenoszenia wirusa HIV spowodowany przyjmowaniem narkotyków drogą iniekcji (około 5% przypadków zdiagnozowanych zakażeń, w przypadku których sposób przeniesienia jest znany), przy czym stan ten utrzymywał się w ostatniej dekadzie. W niektórych państwach przyjmowanie narkotyków drogą iniekcji pozostaje jednak istotnym sposobem przenoszenia wirusa HIV, a w Europie wciąż występują epidemie wirusa HIV związane z iniekcją, w szczególności w miejscach, w których oferta dostępu do świadczeń jest niewielka.

Wirusowe zapalenie wątroby typu C jest dominującym wirusem krwiopochodnym wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji. Opracowanie wysoce skutecznych metod leczenia wirusowego zapalenia wątroby typu C spowodowało skoncentrowanie się na  problemie wysokiego odsetka zakażeń wirusowym zapaleniem wątroby typu C (HCV) wykrytych wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji. Przewlekłe zapalenie wątroby typu C może prowadzić do zgonu w wyniku poważnych chorób wątroby, takich jak marskość wątroby i rak wątroby.

Możliwe sposoby reagowania

  • Zapewnienie dostępu do substytucji opiatowej i innych skutecznych sposobów leczenia uzależnienia od narkotyków osobom przyjmującym narkotyki drogą iniekcji.
  • Programy wymiany igieł i strzykawek zapewniające sterylny sprzęt do iniekcji osobom przyjmującym narkotyki drogą iniekcji.
  • Szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B, tężcowi i grypie, jak również szczepienia przeciwko pneumokokom dla osób będących nosicielami wirusa HIV;
  • Rutynowe badania na obecność wirusów HIV, HCV (HBV w przypadku osób niezaszczepionych) i innych chorób, w tym gruźlicy.
  • Należy połączyć te działania ze skierowaniem na leczenie i zapewnieniem leczenia zakażonych osób obejmujące podanie nowych, bezpośrednio działających leków przeciwwirusowych przeciwko HCV, które są obecnie dostępne.
  • Promocja zdrowia skoncentrowana na wykonywaniu bezpieczniejszych iniekcji; zdrowie seksualne, w tym stosowanie prezerwatyw; profilaktyka, diagnostyka i leczenie chorób.
  • Opracowywanie proaktywnych, wielokierunkowych podejść dostosowanych do potrzeb użytkowników i warunków lokalnych.

Sytuacja w Europie

  • We wszystkich 30 państwach monitorowanych przez EMCDDA z wyjątkiem Turcji wyspecjalizowane placówki zapewniają bezpłatnie dostęp do czystego sprzętu do przyjmowania narkotyków drogą iniekcji. Występują jednak znaczne różnice pod względem liczby tych placówek, co świadczy o potrzebie zwiększenia zakresu świadczonych usług w niektórych państwach.
  • Wszystkie państwa UE zapewniają substytucję opiatową, jednak w niektórych z nich jej dostępność jest niska, w tym w państwach, które zgłaszają czynniki ryzyka zakażeniem HIV lub wirusowym zapaleniem wątroby typu C wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji.
  • Coraz więcej państw europejskich przyjęło lub opracowuje strategie walki z wirusowym zapaleniem wątroby typu C, przy czym jednocześnie w niektórych państwach wprowadzane są nowe, bezpośrednio działające leki przeciwwirusowe przeciwko HCV mające na celu wyeliminowanie zakażenia.

Podsumowanie dostępnych dowodów

Wytyczne oparte na dowodach dotyczące kontrolowania chorób zakaźnych wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji

Kluczowe elementy interwencji obejmują:

  • sprzęt do iniekcji: zapewnienie legalnego dostępu do czystego sprzętu do iniekcji, w tym do bezpłatnych i sterylnych igieł i strzykawek, jako jeden z elementów składowych wielokierunkowych działań realizowanych w ramach programów redukcji szkód, wsparcia i terapii.
  • Szczepienia: szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B, tężcowi i grypie, jak również szczepienia przeciwko pneumokokom dla osób będących nosicielami wirusa HIV.
  • Leczenie uzależnienia od narkotyków: zapewnienie dostępu do substytucji opiatowej i innych skutecznych sposobów leczenia uzależnienia od narkotyków.
  • Badania: rutynowa, dobrowolna i poufna diagnostyka po uzyskaniu świadomej zgody dotycząca HIV, HCV (HBV w przypadku osób niezaszczepionych) i innych chorób, w tym gruźlicy, kierowanie do odpowiednich poradni w celu rozpoczęcia leczenia.
  • Leczenie chorób zakaźnych: leczenie przeciwwirusowe dla osób zakażonych HIV, HBV lub HCV. leczenie przeciwgruźlicze w przypadku czynnej gruźlicy, profilaktyka w przypadku zakażenia utajonego i leczenie innych chorób zakaźnych zgodnie ze wskazaniem klinicznym.
  • Promocja zdrowia: promocja zdrowia skoncentrowana na wykonywaniu bezpieczniejszych iniekcji; zdrowie seksualne, w tym stosowanie prezerwatyw; profilaktyka, diagnostyka i leczenie chorób.
  • Ukierunkowane świadczenie usług: usługi powinny być połączone i świadczone zgodnie z potrzebami użytkowników i warunkami lokalnymi przez doraźne i stałe placówki zapewniające leczenie uzależnienia od narkotyków, redukcję szkód, doradztwo i badania, a także kierowanie do placówek podstawowej i specjalistycznej opieki zdrowotnej.

Połączenie powyższych interwencji podnosi ich skuteczność.

Przygotowano na podstawie: Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób oraz Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii, Leczenie i profilaktyka chorób zakaźnych wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji Sztokholm: ECDC, 2011.

Konsekwencje dla polityki i praktyki

Podstawy

  • Kluczowe interwencje w tym obszarze obejmują wymianę igieł, zapewnienie dostępu do substytucji opiatowej, badania w kierunku chorób zakaźnych oraz ich leczenie oraz działania na rzecz promocji zdrowia.
  • Wiele osób używających narkotyków nie jest świadomych zakażenia HCV. Badania powinny być oferowane jako część podstawowego pakietu podczas każdego kontaktu ze służbami przeciwdziałania narkomanii.
  • Szczepienie osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B może znacząco zmniejszyć liczbę zakażeń tymi wirusami oraz ograniczyć ich szkodliwe skutki dla zdrowia.

Możliwości

  • Wdrożenie spójnej strategii mającej na celu zapewnienie działań zapobiegawczych, działań środowiskowych, badań przesiewowych i nowych, wysoce skutecznych metod doustnego leczenia wirusowego zapalenia wątroby typu C wraz z programami redukcji szkód (w tym z programami wymiany igieł i strzykawek) oraz z programami leczenia uzależnienia od narkotyków (w tym substytucji opiatowej) w społeczeństwie i w więzieniach może zmniejszyć występowanie chorób wątroby i raka, jak również potencjalnie wyeliminować wirusowe zapalenie wątroby typu C stanowiące zagrożenia dla zdrowia publicznego wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji.
  • Można w większym stopniu rozpowszechnić dostęp do badań oraz leczenia chorób zakaźnych i chorób przenoszonych drogą płciową oraz korzystanie z tych badań i z leczenia dzięki zapewnianiu stacjonarnych badań przesiewowych w placówkach dla osób uzależnionych od narkotyków, takich jak ośrodki leczenia uzależnienia od narkotyków lub ośrodki umożliwiające przyjmowanie narkotyków pod nadzorem, lub w ramach programów wymiany igieł i strzykawek.

Luki

  • Obecnie w wielu państwach UE dostęp do programów wymiany igieł i strzykawek oraz do substytucji opiatowej jest poniżej zalecanego poziomu i wymaga poprawy. Potrzebne są również lepszej jakości dane dotyczące podejmowania leczenia HCV, by umożliwić ocenę adekwatności świadczonych usług.
  • Zakażenie wirusem HIV osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji jest często diagnozowane zbyt późno, przy czym w grupie tej wciąż zgłaszane są przypadki AIDS. Konieczne są: ulepszanie diagnostyki HIV, rozpoczynanie leczenia HIV natychmiast po diagnozie i poprawa w zakresie utrzymywania opieki.

Explore all resources in the Best practice portal

Collaborations and partnerships in best practice

logo of the cochrane collaboration  grade logo   grade logo  Health Evidence Network, WHO Europe